Artikel 13.3c Omgevingswet: weet een initiatiefnemer eigenlijk nog waarvoor hij tekent?

Onder de Wet ruimtelijke ordening was de planschadeverhaalsovereenkomst een bekend instrument. Artikel 6.4a Wro maakte het mogelijk om met degene die om een planologische wijziging had verzocht overeen te komen dat de daaruit voortvloeiende planschade geheel of gedeeltelijk voor zijn rekening kwam.  De regeling was in dat opzicht betrekkelijk overzichtelijk: het ging om het verhaal van de planschade. Andere kosten konden niet worden verhaald, zelfs de wettelijke rente niet.

Onder de Omgevingswet is dat veranderd. Artikel 13.3c Omgevingswet bepaalt dat kan worden overeengekomen dat niet alleen de toe te kennen schadevergoeding, maar ook “de daarmee samenhangende kosten” geheel of gedeeltelijk voor rekening komen van degene die de activiteit verricht. Financieel kan deze toevoeging verstrekkende gevolgen hebben.

Tot de met de schadevergoeding samenhangende kosten worden onder meer gerekend wettelijke rente, deskundigenkosten in de advies-, bezwaar-, en (hoger) beroepfase en kosten aan de zijde van het bestuursorgaan. De rekening voor een initiatiefnemer kan daardoor aanzienlijk verder gaan dan het bedrag dat uiteindelijk als nadeelcompensatie aan benadeelden wordt uitgekeerd. Stel dat voor een ontwikkeling twintig aanvragen om nadeelcompensatie worden ingediend. Ook wanneer uiteindelijk slechts een beperkt bedrag aan nadeelcompensatie wordt toegekend, kunnen aanzienlijke kosten zijn gemaakt voor de behandeling van die aanvragen.

Weet degene die een schadevergoedingsovereenkomst op grond van artikel 13.3c Omgevingswet sluit eigenlijk voldoende waarvoor hij tekent.

De wet bevat geen limitatieve opsomming van de verhaalbare kosten. Er staat enkel “de daarmee samenhangende kosten”. Dat roept vragen op over de rechtszekerheid. Een initiatiefnemer kan immers een financiële verplichting aangaan waarvan de uiteindelijke omvang op het moment waarop hij de overeenkomst sluit nauwelijks is te overzien. Hoeveel aanvragen zullen worden ingediend? Welke deskundigen worden ingeschakeld? Hoeveel onderzoeken zijn nodig? Hoe lang duren de eventuele procedures? En met name: welke invloed heeft degene die uiteindelijk de rekening moet betalen eigenlijk op het ontstaan en de omvang van die kosten?

Anders dan ten tijde van de Nunspeet-jurisprudentie is er thans wel een wettelijke grondslag. Maar hoe ver strekt die wettelijke grondslag ? De woorden “daarmee samenhangende” hebben naar mijn mening een begrenzende betekenis. Niet iedere kostenpost die op enigerlei wijze verband houdt met een nadeelcompensatieprocedure kan zonder meer op de initiatiefnemer worden afgewenteld. Er zal een voldoende verband met de schadevergoeding moeten bestaan. Daarnaast lijkt mij dat ook de noodzakelijkheid en redelijkheid van de kosten een rol moeten spelen. Maar waar precies de grens ligt, zal waarschijnlijk uiteindelijk door de rechtspraak moeten worden bepaald.

Juist vanwege deze open wettelijke formulering wordt de inhoud van de schadevergoedingsovereenkomst naar mijn mening belangrijker dan onder het oude planschaderecht. Een initiatiefnemer doet er goed aan vóór ondertekening te weten welke kosten precies voor zijn rekening komen, of de kosten redelijk en noodzakelijk moeten zijn, of een maximumbedrag geldt, welke invloed hij heeft op de keuze en kosten van deskundigen en op welke wijze hij een kostenpost kan betwisten.

Een algemene bepaling dat ‘alle nadeelcompensatie en alle daarmee samenhangende kosten voor rekening van initiatiefnemer komen’ verdient daarom naar mijn mening kritische aandacht. Anders dreigt een schadevergoedingsovereenkomst in de praktijk het karakter te krijgen van een open financiële verplichting.

Het bestuursorgaan bepaalt in belangrijke mate welke werkzaamheden worden opgedragen, maar de initiatiefnemer kan de rekening daarvoor dragen. Welke prikkel bestaat er dan nog om die kosten te beheersen en welke rechtsbescherming heeft de initiatiefnemer wanneer hij de noodzaak of hoogte van die kosten betwist? De wetgever heeft wel een waarborg opgenomen. Degene die een schadevergoedingsovereenkomst heeft gesloten, is op grond van artikel 13.3c, tweede lid, Omgevingswet belanghebbende bij het besluit tot toekenning van de schadevergoeding. Maar hoe zit het met de daarmee samenhangende kosten?

Hier moet naar mijn mening een belangrijk onderscheid worden gemaakt. Artikel 13.3c Omgevingswet brengt namelijk twee verschillende rechtsverhoudingen bij elkaar die niet met elkaar moeten worden vereenzelvigd. Aan de ene kant staat de bestuursrechtelijke nadeelcompensatieprocedure. Daarin beslist het bestuursorgaan of nadeelcompensatie wordt toegekend en, zo ja, tot welk bedrag. In die procedure kunnen tevens kosten aan de orde komen die met de schadevergoeding samenhangen.

Aan de andere kant staat de privaatrechtelijke schadevergoedingsovereenkomst tussen de gemeente en de initiatiefnemer. Daarin hebben partijen afgesproken welke financiële gevolgen van de nadeelcompensatieprocedure uiteindelijk voor rekening van de initiatiefnemer komen. Dat zijn twee verschillende vragen. De bestuursrechtelijke vraag is welke nadeelcompensatie wordt in de nadeelcompensatieprocedure rechtmatig toegekend. De civielrechtelijke vraag is vervolgens welke daarmee samenhangende kosten heeft de initiatiefnemer op grond van de schadevergoedingsovereenkomst daadwerkelijk voor zijn rekening genomen.

Artikel 13.3c bepaalt dus niet rechtstreeks welk bedrag de initiatiefnemer uiteindelijk civielrechtelijk aan de gemeente verschuldigd is. De bepaling verschaft de wettelijke grondslag om overeen te komen dat de door het bestuursorgaan toe te kennen schadevergoeding en de daarmee samenhangende kosten geheel of gedeeltelijk voor rekening van de initiatiefnemer komen. Vervolgens moet aan de hand van de inhoud en uitleg van de gesloten overeenkomst worden vastgesteld welke financiële verplichtingen de initiatiefnemer daadwerkelijk heeft aanvaard.

Artikel 13.3c, tweede lid, Omgevingswet geeft de initiatiefnemer een belangrijke bestuursrechtelijke waarborg. Hij is belanghebbende bij het besluit tot toekenning van de schadevergoeding. Daarmee kan hij in de bestuursrechtelijke procedure bijvoorbeeld aan de orde stellen of terecht nadeelcompensatie is toegekend, of de omvang van de schade juist is vastgesteld en of bepaalde in die procedure toegekende kosten voor vergoeding in aanmerking komen.

NB: Zie voor de schadevaststelling mijn LinkedIn-artikel dat later deze week volgt.

Maar daarmee is nog niet beslist of de gemeente die bedragen vervolgens op grond van de schadevergoedingsovereenkomst ook daadwerkelijk op de initiatiefnemer kan verhalen. Dat is een andere rechtsvraag. Wanneer daarover tussen gemeente en initiatiefnemer een geschil ontstaat, gaat het in wezen om de inhoud, uitleg en nakoming van een privaatrechtelijke overeenkomst. Daarmee komt de civielrechtelijke rechtsgang in beeld. Daarvoor moet worden gekeken naar hetgeen partijen hebben afgesproken. Heeft de overeenkomst alleen betrekking op de toegekende nadeelcompensatie? Zijn de daarmee samenhangende kosten uitdrukkelijk meegenomen? Zijn bepaalde kostencategorieën genoemd? Geldt een maximum?  Is bepaald dat uitsluitend redelijke en noodzakelijke kosten voor rekening van de initiatiefnemer komen?

Naar mijn mening zijn er eigenlijk twee afzonderlijke begrenzingen. De eerste is de wettelijke begrenzing. Wat valt onder “de daarmee samenhangende kosten” in de zin van artikel 13.3c Omgevingswet.  De tweede is de contractuele begrenzing. Welke van die kosten heeft de initiatiefnemer volgens de concrete schadevergoedingsovereenkomst daadwerkelijk voor zijn rekening genomen.

Het enkele bestaan van een wettelijke grondslag betekent nog niet dat iedere mogelijke kostenpost automatisch contractueel verschuldigd is. Wanneer bijvoorbeeld een gemeente in een schadevergoedingsovereenkomst een zeer ruime kostenverhaalsbepaling opneemt, kan de vraag ontstaan of hetgeen contractueel wordt verlangd nog wel binnen de wettelijke grondslag en overige grenzen van het recht past. Daarmee wordt de vraag naar de rechtszekerheid naar mijn mening interessant. Hoe ruim moet het begrip “de daarmee samenhangende kosten” uit artikel 13.3c Omgevingswet worden uitgelegd? Kan de initiatiefnemer op het moment waarop hij de schadevergoedingsovereenkomst sluit voldoende overzien welke financiële verplichtingen hij daadwerkelijk op zich neemt?

Wanneer in een overeenkomst slechts algemeen staat dat alle nadeelcompensatie en alle daarmee samenhangende kosten voor rekening van de initiatiefnemer komen, terwijl niet wordt aangegeven welke kosten daaronder vallen, wie bepaalt of die kosten noodzakelijk zijn, welke maatstaf voor de redelijkheid geldt en hoe de initiatiefnemer tegen die kosten kan opkomen, ontstaat naar mijn mening een rechtszekerheidsvraagstuk.

Geconcludeerd kan worden dat artikel 13.3c van de Omgevingswet de mogelijkheden voor schadeverhaal ten opzichte van artikel 6.4a Wro aanzienlijk heeft verruimd. Niet alleen de toe te kennen nadeelcompensatie, maar ook de daarmee samenhangende kosten kunnen onderwerp zijn van een schadevergoedingsovereenkomst. Daarvoor bestaat thans een uitdrukkelijke wettelijke grondslag.

Artikel 13.3c Omgevingswet bepaalt binnen welke wettelijke kaders partijen afspraken kunnen maken over het verhaal van nadeelcompensatie en daarmee samenhangende kosten. De concrete schadevergoedingsovereenkomst bepaalt vervolgens, binnen de grenzen van het recht, welke financiële verplichtingen de initiatiefnemer daadwerkelijk heeft aanvaard.Daarom verdient een algemeen geformuleerde bepaling waarin alle nadeelcompensatie en alle daarmee samenhangende kosten zonder verdere begrenzing voor rekening van de initiatiefnemer worden gebracht naar mijn mening kritische aandacht. Een initiatiefnemer moet in redelijke mate kunnen weten waarvoor hij tekent.

Dit artikel is ook gepubliceerd op LinkedIn